Sau khi hai vợ chồng tách ra, câu hỏi thực tế và căng thẳng nhất thường không phải là ai đúng ai sai, mà là con cái sống bằng gì. Ở Úc, khoản đóng góp nuôi con giữa hai cha mẹ có một cái tên và một hệ thống riêng: child support, tức cấp dưỡng con. Nó không phụ thuộc vào cảm tính hay ai thương con hơn ai. Nó được tính theo một công thức viết trong luật, do một cơ quan nhà nước quản lý.

Bài này giải thích child support úc hoạt động ra sao: ai quản lý, công thức 8 bước tính cấp dưỡng con dựa trên thu nhập, tuổi con và số đêm chăm sóc, khác nhau giữa việc tự thỏa thuận và nhờ nhà nước thu hộ, cách đăng ký, và mối liên hệ với Family Tax Benefit. Đây là thông tin giáo dục tham khảo chung cho người Việt ở Úc, không phải tư vấn cho một hồ sơ cụ thể nào.

Vấn đề: con số không nên đến từ cãi vã

Nhiều người mới tách ra tưởng cấp dưỡng con là chuyện tự ngã giá. Người trả muốn trả ít, người nhận muốn nhận nhiều, và cả hai mắc kẹt vì không có cái mốc chung. Ở Việt Nam trước đây bạn có thể quen với việc tòa quyết một con số, hoặc hai bên tự nói miệng. Ở Úc cách vận hành khác hẳn.

Hệ thống Child Support ở Úc do Services Australia quản lý, cùng cơ quan lo Centrelink và Medicare. Điểm cốt lõi là con số không đến từ ai cãi giỏi hơn. Nó đến từ một công thức. Trang chính thức mô tả ngắn gọn về công thức này như sau: “The formula we use to work it out is in Australian law.” (nguồn: servicesaustralia.gov.au). Nghĩa là cách tính cấp dưỡng con đã được quy định sẵn trong luật Úc, hai cha mẹ không tự đặt ra con số theo ý mình, mà cơ quan áp cùng một công thức cho mọi hồ sơ.

Điều này vừa công bằng vừa dễ đoán. Bạn không cần tài ăn nói. Bạn cần hiểu công thức đó nhìn vào những gì.

Cách tính và đăng ký child support ở Úc

Ai đủ điều kiện xin cấp dưỡng con

Cấp dưỡng con là dành cho việc nuôi đứa trẻ, không phải cho người lớn. Nó áp dụng khi cha mẹ đã tách ra và có con dưới 18 tuổi. Cả cha và mẹ đều có nghĩa vụ đóng góp theo khả năng và theo mức chăm sóc của mình, không phải chỉ một người trả và một người hưởng. Trang Family Tax Benefit của Services Australia nêu nguyên tắc nền: cha mẹ nên chịu trách nhiệm chính cho chi phí nuôi con, và đó là lý do người nhận FTB Part A thường được yêu cầu nộp đơn xin cấp dưỡng con.

Nếu một trong hai cha mẹ hoặc đứa con sống ở nước ngoài, quy trình có thể phải đi qua cơ quan cấp dưỡng của nước đó. Đây là điểm nhiều gia đình Việt hai nơi hay vướng, xem thêm ở phần trợ giúp bên dưới.

Công thức 8 bước tính cấp dưỡng con

Services Australia dùng một công thức 8 bước cho trường hợp phổ biến nhất, tức cha mẹ chỉ có một hồ sơ cấp dưỡng con. Diễn giải lại 8 bước theo ngôn ngữ dễ hiểu:

  1. Tính thu nhập cấp dưỡng của mỗi cha mẹ. Lấy adjusted taxable income (thu nhập chịu thuế đã điều chỉnh) của từng người, trừ đi một khoản tự nuôi bản thân (self-support amount) và phần trợ cấp cho người phụ thuộc khác nếu có. Mức self-support amount thay đổi theo năm, xem tại servicesaustralia.gov.au.
  2. Cộng thu nhập cấp dưỡng của cả hai để ra tổng thu nhập chung.
  3. Tính tỷ lệ thu nhập của mỗi người, bằng cách chia thu nhập của người đó cho tổng chung. Ai kiếm nhiều hơn thì tỷ lệ cao hơn.
  4. Tính tỷ lệ chăm sóc của mỗi người, tức phần thời gian con ở với người đó, đo bằng số đêm trong năm.
  5. Đổi tỷ lệ chăm sóc thành tỷ lệ chi phí (cost percentage) bằng bảng Care and Cost. Chăm sóc càng nhiều đêm thì được ghi nhận đã gánh trực tiếp càng nhiều chi phí.
  6. Lấy tỷ lệ thu nhập trừ tỷ lệ chi phí để ra tỷ lệ cấp dưỡng của mỗi người. Nếu ra số dương thì người đó là người trả, nếu ra số âm thì người đó là người nhận.
  7. Tính tổng chi phí nuôi con dựa trên tổng thu nhập chung của hai cha mẹ, số con và tuổi con, tra bảng Costs of Children.
  8. Nhân tỷ lệ cấp dưỡng dương với chi phí nuôi con để ra số tiền cấp dưỡng cuối cùng người trả phải trả cho người kia.

Bốn yếu tố then chốt chạy xuyên suốt là: thu nhập hai bên, số con, tuổi con và số đêm chăm sóc. Đổi một trong bốn thứ đó thì con số cuối cùng đổi theo.

Tuổi con và số đêm chăm sóc ảnh hưởng ra sao

Tuổi con quan trọng vì bảng Costs of Children ghi nhận nuôi con lớn tốn khác nuôi con nhỏ. Con càng lớn, chi phí ước tính thường càng cao, nên phần đóng góp có thể thay đổi khi con qua các mốc tuổi.

Số đêm chăm sóc ảnh hưởng qua bảng Care and Cost. Bảng chia mức chăm sóc theo số đêm con ở với mỗi người trong một năm. Ví dụ, chăm sóc dưới mức nhất định được tính là gánh 0% chi phí trực tiếp, mức chia đôi thời gian được tính khoảng một nửa, và chăm sóc chính được tính phần lớn chi phí. Các ngưỡng số đêm và phần trăm cụ thể trong bảng có thể được điều chỉnh, tra bản mới nhất tại servicesaustralia.gov.au. Điểm cần nhớ: đêm con ngủ ở nhà ai là dữ liệu thật đi vào công thức, nên việc ghi nhận đúng lịch chăm sóc rất quan trọng.

Thu nhập nào được dùng

Services Australia dựa vào adjusted taxable income của năm tài chính vừa kết thúc trước kỳ cấp dưỡng hiện tại. Vì thế việc khai thuế đúng hạn với ATO ảnh hưởng trực tiếp tới con số. Nếu một người chưa nộp tờ khai thuế và cơ quan không đủ thông tin, họ sẽ ước một mức thu nhập tạm (provisional income) dựa trên dữ liệu các năm trước. Điều này có thể khiến con số lệch so với thực tế, nên khai thuế đúng hạn có lợi cho cả hai phía. Bạn có thể xem lại cách khai thuế trong bài khai thuế ở Úc cho người đi làm.

Private arrangement hay Services Australia collect

Sau khi có con số, còn một lựa chọn nữa: tiền chuyển thế nào. Có hai hướng chính.

Private arrangement, hay tự quản, là hai cha mẹ tự chuyển tiền cho nhau. Bạn vẫn có thể nhờ Services Australia tính con số theo công thức, rồi tự lo phần chuyển tiền. Cách này gọn khi hai bên còn hợp tác được và tin nhau về mặt tài chính.

Services Australia collect, hay Child Support collect, là để cơ quan đứng ra thu từ người trả rồi chuyển cho người nhận. Cách này hợp khi hai bên khó liên lạc, khi tiền hay trễ, hoặc khi có lo ngại về an toàn. Cơ quan có công cụ để theo dõi và thu hồi khoản chậm trả.

Lưu ý một điểm dễ bỏ sót: cách bạn chọn để chuyển tiền có thể tác động tới Family Tax Benefit Part A, vì nó liên quan tới việc cơ quan ghi nhận và thu hồi các khoản thiếu. Nếu bạn định đổi cách chuyển tiền, nên đọc kỹ ảnh hưởng tới FTB trước.

Cách đăng ký

Đăng ký cấp dưỡng con làm online qua tài khoản Child Support liên kết với myGov. Với người mới, quy trình chung gồm: kiểm tra điều kiện, chuẩn bị thông tin cá nhân của mình và của người kia, nộp đơn xin child support assessment online, và có thể phải kèm giấy tờ như statutory declaration nếu cơ quan yêu cầu. Sau khi nộp, cơ quan xét rồi gửi thư thông báo kết quả và thư đánh giá (assessment notice) ghi rõ số tiền và cách tính.

Nếu chưa có tài khoản myGov hay tài khoản Child Support, phụ huynh vẫn có thể nộp đơn trước, sau khi được chấp nhận thì tạo tài khoản và liên kết. Người sống ngoài Úc dùng mẫu đơn quốc tế riêng. Trang chính thức có một lưu ý quan trọng về an toàn: “If you’re affected by family or domestic violence, or at risk of it, you can: call 1800RESPECT on 1800 737 732” (nguồn: servicesaustralia.gov.au). Nghĩa là nếu việc xin cấp dưỡng con khiến bạn lo cho sự an toàn của mình hoặc con, bạn có thể xin nói chuyện với nhân viên xã hội (social worker) của cơ quan, hoặc gọi đường dây 1800RESPECT, dịch vụ miễn phí và kín đáo.

Liên hệ với Family Tax Benefit

Cấp dưỡng con và Family Tax Benefit gắn với nhau. Nếu bạn nhận FTB Part A, Services Australia thường yêu cầu bạn nộp đơn xin cấp dưỡng con, vì nguyên tắc là cha mẹ chịu trách nhiệm chính cho chi phí nuôi con trước khi nhà nước hỗ trợ. Số tiền cấp dưỡng con bạn nhận được, hoặc được quyền nhận, càng cao thì mức FTB Part A có thể càng thấp. Cơ chế này gọi là Maintenance Income Test. Vì hai khoản này ràng nhau, khi thu nhập một bên đổi hoặc lịch chăm sóc đổi, cả cấp dưỡng con lẫn FTB đều có thể thay đổi. Bạn có thể xem thêm về trợ cấp gia đình và childcare trong bài gửi trẻ childcare và trợ cấp gia đình Centrelink cho người mới sang.

Khi nào cần trợ giúp

Có những tình huống công thức và cổng online không giải quyết hết, lúc đó nên tìm người hỗ trợ chuyên môn.

Khi hai bên bất đồng lớn về chăm sóc hoặc muốn thỏa thuận riêng khác công thức, đó là chuyện của luật gia đình. Tòa xử luật gia đình ở Úc là Federal Circuit and Family Court of Australia, thông tin tại fcfcoa.gov.au. Nhiều gia đình được khuyến khích thử hòa giải gia đình (family dispute resolution) trước khi ra tòa.

Khi bạn cần tư vấn pháp lý mà tài chính eo hẹp, mỗi bang có cơ quan Legal Aid hỗ trợ, ví dụ legalaid.nsw.gov.au ở New South Wales. Đây là nơi hỏi về quyền lợi và thủ tục với chi phí thấp hoặc miễn phí nếu đủ điều kiện.

Khi vướng mắc nằm ở chính con số hoặc hồ sơ cấp dưỡng, như thu nhập ước sai, đổi cách thu tiền, hay hồ sơ hai nước, hãy làm việc trực tiếp với Services Australia. Trang tổng cấp dưỡng con là servicesaustralia.gov.au/child-support, và cổng dịch vụ chung là servicesaustralia.gov.au. Nếu tiếng Anh còn yếu, bạn có quyền xin thông dịch viên tiếng Việt miễn phí khi liên hệ.

Một điểm cho người Việt hai nơi: cấp dưỡng con và ly hôn là hai thủ tục khác nhau, và khi có yếu tố nước ngoài thì phức tạp hơn. Bạn có thể đọc thêm bức tranh tổng về đời sống gia đình ở Úc trong bài lộ trình gia đình, bạn đời ở Úc. Ngoài ra, đừng ngại dựa vào cộng đồng để tìm kinh nghiệm thực tế và người đi trước, tham khảo bài cộng đồng người Việt ở Úc: chợ Việt, hội nhóm, nơi kết nối. Nhớ rằng kinh nghiệm người khác chỉ để tham khảo, hoàn cảnh mỗi nhà mỗi khác.

Tóm lại

Child support ở Úc không phải chuyện ngã giá. Đó là một công thức 8 bước dựa trên thu nhập hai bên, số con, tuổi con và số đêm chăm sóc, do Services Australia áp dụng như nhau cho mọi hồ sơ. Bạn chọn được cách chuyển tiền, tự thỏa thuận hay để cơ quan thu hộ, và con số này còn nối với Family Tax Benefit qua Maintenance Income Test. Hiểu bốn yếu tố đầu vào và biết đăng ký ở đâu là đủ để bạn bước vào hệ thống một cách bình tĩnh.

Thông tin trong nội dung này là tham khảo chung, không phải tư vấn pháp lý cá nhân. Công thức, ngưỡng thu nhập và các con số có thể thay đổi theo thời gian. Với tình huống cụ thể của gia đình bạn, hãy gặp luật sư gia đình hoặc Legal Aid ở bang mình, hoặc liên hệ trực tiếp Services Australia để được hướng dẫn theo đúng hoàn cảnh.