Có một khoảnh khắc nhiều phụ huynh Việt ở Úc đều gặp. Bạn hỏi con một câu bằng tiếng Việt, con hiểu, nhưng con trả lời lại bằng tiếng Anh. Vài tháng sau, con bắt đầu quên vài từ quen thuộc. Rồi tới lúc gọi video về cho ông bà, con chỉ cười trừ vì không biết nói gì.

Đó không phải là con hư hay con quên gốc. Đó là điều xảy ra rất tự nhiên khi một đứa trẻ lớn lên trong môi trường mà gần như mọi thứ quanh nó đều bằng tiếng Anh. Tin tốt là tiếng Việt của con giữ được, nếu gia đình chủ động và biết dùng đúng nguồn lực. Bài này gom lại cách giữ tiếng Việt cho con ở Úc: vì sao con dễ mất, giữ tiếng mẹ đẻ có lợi gì, trường tiếng Việt cuối tuần và chương trình community languages do bang hỗ trợ hoạt động ra sao, và những việc nhỏ làm được ngay tại nhà.

Đây là thông tin giáo dục chung để bạn tham khảo và tự chọn cách phù hợp với gia đình mình, không phải lời khuyên riêng cho từng nhà.

Tóm tắt nhanh

Sau bài này bạn sẽ nắm được:

  • Vì sao trẻ ở Úc mất tiếng Việt nhanh đến vậy, và vì sao đó không phải lỗi của ai.
  • Vì sao giữ được tiếng Việt lại có lợi cho cả tiếng Anh, việc học và sự gắn kết gia đình.
  • Trường tiếng Việt cuối tuần và chương trình community languages schools do các bang hỗ trợ là gì, tìm ở đâu.
  • Những thói quen ở nhà giúp tiếng Việt sống được dù cả nhà bận rộn.
  • Nguồn chính thức và cộng đồng để bạn tự tra và kết nối.

Vì sao con dễ mất dần tiếng Việt

Trẻ con học ngôn ngữ theo nhu cầu sống. Ngôn ngữ nào dùng nhiều, có ích, được bạn bè và thầy cô dùng thì trẻ giữ. Ngôn ngữ nào ít dùng thì lùi dần về sau.

Ở Úc, cán cân nghiêng hẳn về tiếng Anh. Con đi học nói tiếng Anh cả ngày, chơi với bạn bằng tiếng Anh, xem YouTube và chơi game bằng tiếng Anh. Về nhà, nếu cha mẹ bận, mệt, hoặc tiện miệng nói xen tiếng Anh cho nhanh, thì tiếng Việt gần như chỉ còn vài câu quen quanh bữa ăn. Một ngôn ngữ mà chỉ được nghe vài chục phút mỗi ngày thì rất khó lớn lên cùng đứa trẻ.

Có một điểm hay bị hiểu nhầm. Khi con chuyển sang trả lời bằng tiếng Anh, nhiều cha mẹ nghĩ con không hiểu tiếng Việt nữa. Thường thì con vẫn hiểu, chỉ là con thấy nói tiếng Anh nhanh hơn và ít phải cố gắng hơn. Đây gọi là giai đoạn hiểu thụ động, con nghe hiểu nhưng ngại nói. Nếu không có chỗ để con thực hành nói, khả năng nói sẽ teo dần dù khả năng nghe vẫn còn.

Yếu tố thứ hai là số người nói tiếng Việt quanh con. Nhà đông người Việt, gần ông bà, gần cộng đồng thì con có nhiều lý do để nói. Nhà chỉ có một hai người lớn nói tiếng Việt, lại ít gặp người Việt khác, thì con thiếu môi trường. Đây là lý do trường tiếng Việt cuối tuần và cộng đồng lại quan trọng đến vậy, vì chúng tạo thêm chỗ cho tiếng Việt sống ngoài bốn bức tường nhà mình.

Điểm mấu chốt cần nhớ: mất tiếng Việt không xảy ra trong một ngày. Nó diễn ra âm thầm qua từng tháng, nên khi cha mẹ giật mình nhận ra thì con đã tụt khá xa. Càng bắt đầu giữ sớm càng nhẹ nhàng.

Giữ được tiếng Việt thì con lợi gì

Nhiều phụ huynh lo ngược lại: cho con học tiếng Việt có làm rối tiếng Anh, làm con chậm ở trường không. Với môi trường Úc, nỗi lo này thường không đúng chiều. Con tiếp xúc tiếng Anh cả ngày ở trường nên tiếng Anh không hề thiếu đất sống. Cái thiếu đất sống lại chính là tiếng Việt.

Giữ được tiếng mẹ đẻ mang lại vài cái lợi rõ ràng:

  • Gắn kết gia đình. Con nói được tiếng Việt thì trò chuyện được với ông bà, cha mẹ, họ hàng ở Việt Nam. Tình cảm gia đình không bị chặn bởi rào ngôn ngữ.
  • Bản sắc và sự tự tin. Con hiểu mình là ai, từ đâu tới, thấy tự hào chứ không thấy lạc lõng giữa hai văn hóa.
  • Nền tảng cho việc học ngôn ngữ nói chung. Một đứa trẻ vững hai thứ tiếng thường quen với việc chuyển đổi và so sánh ngôn ngữ, một kỹ năng có ích về sau.
  • Cơ hội tương lai. Biết thêm một thứ tiếng là một lợi thế nghề nghiệp thật, nhất là với công việc cần kết nối Việt Nam và Úc.

Về mặt học thuật, quan điểm chung trong giáo dục song ngữ là tiếng mẹ đẻ vững làm nền tốt cho ngôn ngữ thứ hai, chứ không cạnh tranh với nó. Nói cách khác, giữ tiếng Việt cho con không phải là chọn tiếng Việt thay vì tiếng Anh, mà là cho con cả hai. Nếu con đang gặp khó với tiếng Anh ở trường, đó là chuyện cần hỗ trợ riêng qua nhà trường, bạn có thể đọc thêm ở bài con không giỏi tiếng Anh và hỗ trợ EAL/D ở trường Úc, chứ không phải lý do để bỏ tiếng Việt.

Cách giữ tiếng Việt cho con ở Úc

Giữ tiếng Việt hiệu quả nhất khi kết hợp ba lớp: ở nhà, ở trường tiếng Việt cuối tuần, và ở cộng đồng. Mỗi lớp bù cho lớp kia.

1. Trường tiếng Việt cuối tuần và community languages schools

Đây là công cụ mạnh và ít người mới biết tới. Hầu hết các bang ở Úc đều có hệ thống community languages schools, tức là các trường cộng đồng dạy tiếng ngoài giờ học chính, do phụ huynh và tổ chức cộng đồng vận hành, được chính quyền bang hỗ trợ một phần. Tiếng Việt là một trong những ngôn ngữ được dạy phổ biến ở các trường này.

Ở bang Victoria, trang chính thức mô tả rõ mô hình này. “Community language schools provide language programs to school-aged children (foundation to Year 12) and preschool-aged children (where approved), after school or on weekends.” Nghĩa là các trường tiếng cộng đồng dạy trẻ trong độ tuổi đi học, từ lớp nền tới lớp 12, và cả trẻ mầm non nếu được duyệt, vào sau giờ học hoặc cuối tuần. Chi tiết và danh sách trường có ở trang community language schools của bang tại vic.gov.au.

Ở bang New South Wales, chương trình cũng tương tự với hàng chục ngôn ngữ, lớp học ngoài giờ, mở cho học sinh đang học tại trường ở NSW. Bạn tra thông tin và tìm trường tại trang community languages schools của education.nsw.gov.au.

Ở cấp quốc gia, chính phủ Úc có hỗ trợ cho việc dạy ngôn ngữ cộng đồng và ngôn ngữ di sản. Bạn có thể đọc phần hỗ trợ ngôn ngữ trong chương trình học tại education.gov.au. Con số cụ thể về số trường, số học sinh, số ngôn ngữ thay đổi theo năm, nên hãy lấy số mới nhất từ trang chính thức thay vì tin con số truyền miệng.

Vì sao trường tiếng Việt cuối tuần đáng giá, dù cuối tuần ai cũng muốn nghỉ: nó cho con một môi trường có bạn bè cùng nói tiếng Việt, có thầy cô dạy bài bản, có lý do thật để con dùng tiếng Việt ngoài gia đình. Con thấy mình không phải đứa duy nhất nói thứ tiếng này, và đó là động lực rất lớn.

2. Duy trì tiếng Việt ở nhà

Nhà là nơi tiếng Việt sống hằng ngày, nên đây là lớp quan trọng nhất. Vài cách đơn giản mà bền:

  • Chọn một quy ước rõ ràng. Nhiều gia đình dùng nguyên tắc trong nhà nói tiếng Việt, ra ngoài tùy hoàn cảnh. Có nhà chọn theo người, ví dụ mẹ luôn nói tiếng Việt với con dù con trả lời tiếng Anh. Điều quan trọng là nhất quán, đừng lúc thế này lúc thế kia.
  • Khi con trả lời bằng tiếng Anh, đừng gắt. Cứ nhẹ nhàng nhắc lại câu đó bằng tiếng Việt rồi mời con nói lại. Giữ không khí vui, đừng biến tiếng Việt thành hình phạt.
  • Đọc sách và kể chuyện tiếng Việt trước giờ ngủ. Sách tranh song ngữ rất hợp cho trẻ nhỏ. Truyện cổ tích, ca dao, bài hát thiếu nhi vừa dạy từ vừa dạy văn hóa.
  • Cho con dùng tiếng Việt vào việc thật: viết thiệp cho ông bà, ghi danh sách đi chợ, gọi video kể chuyện trong tuần cho người thân ở Việt Nam. Ngôn ngữ gắn với việc thật thì mới bám.
  • Dùng nội dung tiếng Việt con thích: phim hoạt hình, bài hát, kênh thiếu nhi lồng tiếng Việt. Đặt mặc định vài khung giờ giải trí bằng tiếng Việt thay vì tiếng Anh.
  • Nấu ăn, lễ Tết, giỗ chạp là dịp tự nhiên để dạy từ vựng và văn hóa. Vừa gói bánh vừa gọi tên nguyên liệu bằng tiếng Việt, con nhớ lâu hơn học vẹt.

Một lưu ý cho nhà chỉ có một người lớn nói tiếng Việt, hoặc gia đình đa văn hóa. Bạn không cần hoàn hảo. Chỉ cần con có đều đặn vài khoảng thời gian mỗi ngày nghe và nói tiếng Việt, cộng thêm trường cuối tuần và vài cuộc gọi cho người thân, là tiếng Việt đã có chỗ để sống.

3. Dựa vào cộng đồng người Việt

Cộng đồng là lớp thứ ba, giúp con thấy tiếng Việt là ngôn ngữ sống của một cộng đồng thật, không phải thứ tiếng chỉ dùng trong nhà. Cho con tham gia hội chợ Tết, sinh hoạt chùa hoặc nhà thờ, nhóm thiếu nhi, các buổi họp mặt đồng hương. Ở đó con gặp trẻ khác cũng nói tiếng Việt, và điều đó bình thường hóa việc nói tiếng Việt trong mắt con.

Cộng đồng cũng là nơi bạn hỏi kinh nghiệm chọn trường tiếng Việt gần nhà, mượn sách, tìm gia sư, biết lịch các sự kiện. Bài cộng đồng người Việt ở Úc: chợ Việt, hội nhóm, nơi kết nối có thêm gợi ý về nơi tìm và cách kết nối.

Kết nối với trường chính khóa của con

Giữ tiếng Việt không tách rời việc con học ở trường công. Nhiều trường tại Úc có dạy ngôn ngữ trong chương trình, và một số trường có tiếng Việt tùy khu vực. Khi ghi danh, bạn có thể hỏi trường về môn ngôn ngữ và cách trường ghi nhận việc con học tiếng cộng đồng ngoài giờ. Cách ghi danh trường công theo từng bang được nói kỹ trong bài cho con đi học ở Úc: ghi danh trường công theo từng bang.

Ở bậc cao hơn, một số bang cho phép học sinh dự thi hoặc lấy điểm môn tiếng Việt trong kỳ thi cuối cấp, thường thông qua trường cộng đồng hoặc chương trình ngôn ngữ của bang. Đây là động lực thật cho con lớn tiếp tục học. Điều kiện cụ thể khác nhau giữa các bang và thay đổi theo năm, nên hãy hỏi trường cộng đồng và tra trang giáo dục của bang cho chính xác.

Tài nguyên nên biết

Đây là các điểm khởi đầu chính thức và thực tế. Số liệu và danh sách trường thay đổi theo năm, luôn lấy bản mới nhất từ trang gốc:

  • Chương trình community language schools bang Victoria, có danh sách trường được công nhận: vic.gov.au/community-language-schools.
  • Community languages schools bang New South Wales, thông tin chương trình và công cụ tìm trường: education.nsw.gov.au.
  • Hỗ trợ dạy ngôn ngữ trong chương trình học của chính phủ Úc: education.gov.au.
  • Các bang khác như Queensland, South Australia, Western Australia đều có chương trình tương tự, tra trang giáo dục của bang bạn đang sống với từ khóa community languages.
  • Trường tiếng Việt và lớp cuối tuần ở địa phương: hỏi trong cộng đồng người Việt gần nhà, hoặc dùng công cụ tìm trường trên trang giáo dục của bang.
  • Sách, truyện, bài hát tiếng Việt cho thiếu nhi: hỏi thư viện địa phương, nhiều thư viện ở Úc có kệ sách tiếng Việt, và mượn qua cộng đồng.

Khi hòa nhập, con cũng cần hiểu phép tắc và văn hóa sống ở Úc song song với việc giữ gốc Việt, hai điều này bổ sung cho nhau chứ không mâu thuẫn. Bài phép tắc và văn hóa sống ở Úc người mới nên biết có thêm bối cảnh.

Vài lời cuối

Giữ tiếng Việt cho con ở Úc là một hành trình dài hơi, có lúc con hợp tác, có lúc con lười. Đừng đặt mục tiêu con phải nói tiếng Việt hoàn hảo. Hãy đặt mục tiêu tiếng Việt luôn có chỗ trong đời sống của con: ở nhà, ở lớp cuối tuần, ở cộng đồng. Chỉ cần tiếng Việt không biến mất, thì lớn lên con vẫn còn cửa để quay lại và làm giàu thêm.

Bắt đầu nhỏ cũng được: chọn một khung giờ nói tiếng Việt mỗi ngày, tìm một trường tiếng Việt cuối tuần gần nhà, cho con gọi video cho ông bà đều đặn. Ba việc đó thôi đã tạo ra khác biệt lớn theo thời gian.

Thông tin trong nội dung này là tham khảo chung, không phải tư vấn cá nhân. Mỗi gia đình mỗi hoàn cảnh, nên cách phù hợp với nhà bạn có thể khác nhà khác. Để chọn đúng lớp và cộng đồng, hãy tìm trường tiếng Việt và hội nhóm người Việt ở địa phương bạn đang sống, hỏi kinh nghiệm phụ huynh đi trước, và tra thông tin chương trình community languages trên trang giáo dục chính thức của bang.