Một trong những cú sốc thực tế nhất khi mới sang Úc không nằm ở giấy tờ hay việc làm, mà ở chuyện ra đường. Chiều xe ngược lại với Việt Nam, có hệ thống trừ điểm bằng lái, có camera phạt tự động, và có những quy tắc nhường đường mà nếu làm sai thì vừa nguy hiểm vừa mất tiền. Bài này đi qua những phần cốt lõi của luật giao thông Úc mà người mới cần nắm, viết theo kiểu cẩm nang tham khảo chung, dẫn nguồn từ các trang chính phủ để bạn tự đối chiếu với bang mình sống.

Một điều cần nói ngay từ đầu: Úc là liên bang, giao thông do từng bang và vùng lãnh thổ quản lý. Nghĩa là các nguyên tắc lớn giống nhau trên cả nước, nhưng con số cụ thể (giới hạn tốc độ ở một khu, mức tiền phạt, số điểm trừ cho một lỗi) có thể khác nhau giữa các bang và thay đổi theo thời gian. Vì thế bài này nêu nguyên tắc chung, còn mọi con số bạn nên kiểm tra bản mới nhất trên trang chính phủ của bang, ví dụ service.nsw.gov.au cho New South Wales, vic.gov.au cho Victoria, và qld.gov.au cho Queensland.

Lái xe bên trái: điều đầu tiên phải nhập tâm

Úc lái xe bên trái đường, vô lăng nằm bên phải xe. Với người đã quen lái bên phải như ở Việt Nam, đây không chỉ là chuyện đổi tay mà là đổi lại toàn bộ phản xạ. Những tình huống dễ nhầm nhất trong tuần đầu:

  • Khi rẽ vào một con đường vắng, phản xạ cũ dễ đưa xe sang làn bên phải. Nguyên tắc luôn nhớ: sau khi rẽ, xe phải nằm ở làn sát bên trái.
  • Khi ra khỏi bãi đỗ hoặc ngõ nhỏ, hướng nhìn để quan sát xe tới cũng ngược lại thói quen cũ.
  • Người ngồi ghế lái ở bên phải, nên khi mới lái hay bật nhầm cần gạt mưa thay vì xi nhan, vì vị trí hai cần cũng đổi.

Nếu bạn định lái xe ở Úc, việc đầu tiên là làm rõ chuyện bằng lái. Người mới sang thường dùng bằng nước ngoài kèm bản dịch trong một thời gian đầu, sau đó phải chuyển sang bằng của bang trong thời hạn nhất định. Quy định về việc lái bằng bằng nước ngoài và mốc phải đổi khác nhau theo bang. Chuyện này bài riêng đã nói kỹ, xem đổi bằng lái xe sang bằng Úc để nắm quy trình theo từng bang. Còn nếu bạn chưa có xe và đang tính phương án đi lại, tham khảo thêm đi lại ở Úc khi chưa có xe.

Giới hạn tốc độ: đọc biển, không đoán

Ở Úc, tốc độ được kiểm soát chặt và đo bằng camera dày đặc, nên thói quen “chạy theo dòng xe” như ở nhà rất dễ dính phạt. Nguyên tắc là luôn lái đúng hoặc dưới tốc độ ghi trên biển báo, tính bằng km/h.

Một số mốc phổ biến bạn sẽ gặp, nêu ở đây để hình dung chứ không thay cho biển thật:

  • Khu dân cư trong đô thị (built-up area) có tốc độ mặc định 50 km/h ở tất cả các bang và vùng lãnh thổ nếu không có biển ghi mức khác, một số khu dân cư yên tĩnh còn hạ xuống 40 km/h khi có biển. Luôn theo biển gần nhất, tra tại trang giao thông của bang như service.nsw.gov.au.
  • Đường ngoài đô thị, đường quê thường cao hơn, có nơi lên 100 hoặc 110 km/h.
  • Khu vực trường học (school zone) có tốc độ giảm mạnh vào giờ học sinh tới trường và tan học, thường quanh 40 km/h trong khung giờ ghi trên biển. Đây là khu bị phạt nặng và giám sát gắt.
  • Khu công trường đang thi công có biển tốc độ tạm thời, phải tuân theo kể cả khi thấy không có ai làm việc.

Điểm mấu chốt cho người mới: đừng dựa vào trí nhớ hay dòng xe xung quanh để đoán tốc độ, mà đọc biển gần nhất. Biển giới hạn tốc độ ở Úc luôn có, và tốc độ trên biển là mức tối đa hợp pháp, không phải mức đề nghị. Vượt dù chỉ vài km/h vẫn có thể bị camera ghi lại và gửi giấy phạt về nhà.

Hệ thống trừ điểm (demerit points): điểm càng ít càng tốt

Đây là khái niệm nhiều người mới sang chưa từng gặp. Úc không chỉ phạt tiền, mà còn “trừ điểm” vào bằng lái cho từng lỗi. Cơ chế ngược với cách chấm điểm thông thường: bạn bắt đầu với 0 điểm, mỗi lỗi cộng thêm điểm trừ, và khi cộng đủ tới giới hạn thì bằng lái bị đình chỉ.

Trang Service NSW mô tả nguyên tắc gốc rất rõ. “When you get your driver or rider licence you start with zero demerit points.” Nghĩa là ai cũng khởi đầu sạch, và điểm trừ chỉ xuất hiện khi vi phạm. Cũng trang này nêu: “You can check your demerit points balance on your driver or rider licence online through your MyServiceNSW Account or in person at a service centre.” Nguồn: service.nsw.gov.au.

Vài điểm người mới cần hiểu về cơ chế này:

  • Mỗi lỗi có mức điểm trừ riêng, ví dụ vượt tốc độ nhẹ ít điểm hơn vượt tốc độ nặng. Số điểm cho từng lỗi do từng bang quy định.
  • Điểm trừ tồn tại trong một khoảng thời gian rồi hết hiệu lực, không dính vĩnh viễn, nhưng trong thời gian đó nó cộng dồn.
  • Giới hạn điểm khác nhau giữa người có bằng đầy đủ và người đang trong giai đoạn bằng thử (P-plate) hoặc học lái (L-plate). Người mới lái thường có giới hạn thấp hơn nhiều, nên chỉ vài lỗi đã có thể mất bằng.
  • Nhiều bang có “double demerits”, tức nhân đôi điểm trừ trong các kỳ nghỉ lễ dài, áp cho các lỗi như vượt tốc độ, dùng điện thoại, không thắt dây an toàn. Đây là lúc rủi ro mất bằng cao nhất.

Bạn có thể tự kiểm tra số điểm trừ hiện có trên hồ sơ của mình qua tài khoản dịch vụ công của bang. Cách làm khác nhau theo bang, ví dụ ở Victoria tra tại vic.gov.au, ở Queensland tra tại qld.gov.au.

Nồng độ cồn: 0.05 cho bằng đầy đủ, 0.00 cho người mới lái

Úc kiểm soát nồng độ cồn khi lái (blood alcohol concentration, viết tắt BAC) rất nghiêm và kiểm tra ngẫu nhiên trên đường bằng máy thổi (random breath testing) rất thường xuyên.

Nguyên tắc chung được áp dụng rộng khắp:

  • Người có bằng lái đầy đủ (full licence) thường phải giữ nồng độ cồn dưới 0.05.
  • Người đang học lái (learner) và người có bằng thử (provisional, P-plate) phải giữ nồng độ cồn 0.00, tức tuyệt đối không có cồn khi lái.
  • Tài xế chuyên nghiệp lái một số loại xe cũng phải giữ mức 0.00.

Con số 0.05 và 0.00 là mốc chung được nhiều bang áp dụng, nhưng ngưỡng phạt, mức phạt và cách xử lý cụ thể do từng bang quy định và có thể đổi, nên hãy tra tại trang chính phủ của bang bạn sống. Một lưu ý thực tế: cồn còn trong máu tới sáng hôm sau, nên lái xe buổi sáng sau một đêm uống nhiều vẫn có thể vượt ngưỡng. Cách an toàn nhất cho người mới là không uống nếu còn phải lái.

Nhường đường và vòng xuyến (roundabout)

Luật nhường đường (give way) là phần khiến người mới lúng túng nhất, vì Úc dùng nhiều vòng xuyến và nhiều giao lộ không đèn.

Những nguyên tắc cốt lõi:

  • Ở vòng xuyến, nhường cho xe đã ở trong vòng xuyến và xe đang tới từ bên phải. Vào vòng xuyến khi có đủ khoảng trống, và bật xi nhan báo hướng ra đúng cách.
  • Ở biển “Give Way”, giảm tốc và nhường cho xe trên đường ưu tiên trước khi nhập vào.
  • Ở biển “Stop”, phải dừng hẳn bánh xe, không chỉ giảm tốc, rồi mới đi tiếp khi an toàn.
  • Khi rẽ, nhường cho người đi bộ đang băng qua con đường bạn rẽ vào.
  • Xe cấp cứu hụ còi và chớp đèn luôn được ưu tiên, bạn phải tấp vào cho qua khi an toàn.

Người quen giao thông đông đúc kiểu Việt Nam dễ mang theo thói quen “cứ chen là đi được”. Ở Úc điều đó vừa phạm luật vừa nguy hiểm, vì tài xế khác tin rằng bạn sẽ nhường theo đúng luật. Hiểu luật nhường đường không chỉ để tránh phạt, mà để đoán được hành vi của người xung quanh.

Điện thoại khi lái xe

Quy định về điện thoại ở Úc chặt hơn nhiều so với hình dung của người mới. Nguyên tắc chung: không được cầm hoặc chạm vào điện thoại khi đang lái, kể cả lúc dừng đèn đỏ mà xe chưa đỗ hẳn. Việc này tính là vi phạm và thường đi kèm điểm trừ cao. Trên danh sách các lỗi bị nhân đôi điểm trừ trong kỳ lễ ở NSW có nêu rõ mục “illegal use of mobile phones”. Nguồn: service.nsw.gov.au.

Nếu cần dùng điện thoại để chỉ đường hay nghe gọi, cách hợp lệ thông thường là gắn điện thoại trên giá đỡ cố định và thao tác rảnh tay (hands-free), không cầm trên tay, không đặt trên đùi. Chi tiết cho phép làm gì khác nhau theo bang, tra tại trang giao thông của bang. Nhiều bang hiện dùng camera chuyên phát hiện tài xế dùng điện thoại, nên khả năng bị ghi hình rất cao.

Ghế và thiết bị an toàn cho trẻ em

Với gia đình có con nhỏ, luật ghế trẻ em (child car seat, child restraint) là phần bắt buộc phải nắm trước khi chở con. Nguyên tắc chung ở Úc dựa theo độ tuổi và vóc dáng của trẻ:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ phải ngồi trong ghế an toàn chuyên dụng phù hợp lứa tuổi, lắp đúng cách và cố định chắc vào xe.
  • Trẻ lớn hơn nhưng chưa đủ vóc dáng dùng dây an toàn người lớn thì phải dùng ghế nâng (booster seat).
  • Có quy định về việc trẻ dưới một độ tuổi nhất định không được ngồi ghế trước trong một số trường hợp.

Ngưỡng tuổi và loại ghế cụ thể do từng bang quy định và bám theo tiêu chuẩn an toàn của Úc, nên hãy tra chi tiết tại trang chính phủ của bang, ví dụ vic.gov.au hoặc qld.gov.au. Ghế phải là loại đạt chuẩn Úc, nên khi mua xe cũ hay mua lại ghế cũ, người mới nên kiểm tra kỹ nhãn tiêu chuẩn và tình trạng ghế. Chuyện chọn và kiểm tra xe cũ nói kỹ hơn trong bài mua xe ở Úc cho người mới.

Phạt nguội và camera giao thông

Ở Úc, phần lớn vi phạm tốc độ và đèn đỏ được ghi bằng camera tự động rồi gửi giấy phạt (infringement notice) về địa chỉ đăng ký của chủ xe, tức “phạt nguội”. Người mới cần hiểu vài điều để không bị bất ngờ:

  • Camera tốc độ có loại cố định và loại di động, đặt cả ở nơi bạn không ngờ. Camera đèn đỏ ghi lại xe vượt vạch khi đèn đã đỏ.
  • Giấy phạt gửi về theo địa chỉ gắn với biển số xe. Vì thế khi chuyển nhà, phải cập nhật địa chỉ đăng ký xe, nếu không giấy phạt gửi tới địa chỉ cũ mà bạn không nhận được, quá hạn sẽ nặng thêm.
  • Khi mua xe cũ, phải sang tên đúng cách, nếu không giấy phạt vẫn gửi về chủ cũ hoặc gây tranh chấp.
  • Nếu người lái không phải chủ xe, thường có thủ tục khai báo người thực sự cầm lái để chuyển điểm trừ về đúng người.

Giấy phạt thường cho một khoảng thời gian để đóng tiền, và có kênh để xin xét lại nếu bạn tin mình bị phạt sai. Cách nộp tiền và cách khiếu nại khác nhau theo bang, tra tại service.nsw.gov.au, vic.gov.au hoặc qld.gov.au tùy nơi bạn sống.

Vài thói quen giúp người mới lái an toàn và đỡ mất tiền

Gói lại thành mấy nếp thực dụng cho tháng đầu cầm lái ở Úc:

  • Luôn thắt dây an toàn cho mọi người trên xe, kể cả ghế sau. Không thắt dây là lỗi có điểm trừ và bị nhân đôi trong kỳ lễ.
  • Đọc biển tốc độ liên tục, đặc biệt khi vào khu trường học và khu công trường.
  • Không cầm điện thoại, lắp giá đỡ trước khi khởi hành.
  • Không uống rượu bia nếu còn phải lái, nhớ rằng người mới lái phải giữ mức 0.00.
  • Giữ khoảng cách an toàn và nhường đúng luật ở vòng xuyến, giao lộ.
  • Cập nhật địa chỉ đăng ký xe khi chuyển nhà để không lỡ giấy phạt.

Ngoài luật, còn có những nếp cư xử trên đường mà người Úc coi là lịch sự, ví dụ vẫy tay cảm ơn khi được nhường, không bấm còi tùy tiện. Những chuyện văn hóa ứng xử này nói thêm trong bài phép tắc và văn hóa sống ở Úc.

Bài liên quan trong cụm xe và giao thông

Biết luật là một phần, có xe hợp pháp là phần còn lại. Đọc thêm các bài cùng cụm để chuẩn bị đủ:

Chốt lại

Luật giao thông Úc không quá khó, nhưng khác Việt Nam ở những điểm rất căn bản: lái bên trái, trừ điểm bằng lái, camera phạt nguội dày, và ngưỡng cồn bằng 0 cho người mới lái. Nắm chắc các nguyên tắc chung, rồi tra con số cụ thể của bang mình trên trang chính phủ, là cách vừa an toàn vừa đỡ mất tiền oan. Vì mỗi bang một quy định và luật đổi theo thời gian, đừng dựa vào kinh nghiệm truyền miệng của người ở bang khác.

Thông tin trong nội dung này là tham khảo chung, không phải tư vấn cá nhân. Mỗi bang và vùng lãnh thổ của Úc có luật giao thông riêng và thay đổi theo thời gian, nên trước khi lái xe hãy đọc cẩm nang lái xe chính thức của bang (road rules handbook) và tra bản mới nhất tại trang chính phủ của bang, ví dụ service.nsw.gov.au, vic.gov.au hoặc qld.gov.au.