Một người Việt sang Úc theo diện bạn đời, ở được vài năm, rồi hôn nhân rạn. Câu hỏi đầu tiên thường không phải là pháp lý, mà là hoang mang: bắt đầu từ đâu, mất bao lâu, tiền bạc và con cái tính sao, và liệu ly hôn có ảnh hưởng tới visa hay không. Ở Việt Nam quen với một cách làm, sang Úc lại là một hệ thống khác hẳn, khác từ toà án, khác từ căn cứ, khác cả trình tự.

Trang này không nhận xét hoàn cảnh riêng của ai, không kết luận nên hay không nên ly hôn, và không thay thế một luật sư gia đình. Cái trang này làm là trải bản đồ ra: luật gia đình Úc vận hành thế nào, “no-fault” nghĩa là gì, ba việc lớn tách rời ra sao, và người mới bắt đầu nên nắm những gì trước khi ngồi với người có chuyên môn.

Luật gia đình Úc và toà FCFCOA

Ly hôn ở Úc chịu sự điều chỉnh của một đạo luật liên bang duy nhất: Family Law Act 1975. Đây là luật áp dụng chung cho cả nước, không phải luật riêng từng bang. Bạn có thể tra toàn văn tại trang chính phủ Family Law Act 1975 trên legislation.gov.au. Đạo luật này đặt nền cho ba nhóm vấn đề: chấm dứt hôn nhân, chia tài sản, và sắp xếp cho con cái.

Toà phụ trách là Federal Circuit and Family Court of Australia, viết tắt FCFCOA. Đây là toà liên bang chuyên xử ly hôn và phần lớn tranh chấp luật gia đình, hoạt động ở nhiều thành phố lớn. Trang chính thức là fcfcoa.gov.au. Đơn ly hôn ngày nay nộp trực tuyến (eFile) qua Commonwealth Courts Portal, không phải nộp giấy tại quầy.

Điểm cần phân biệt ngay: ly hôn (divorce) trong tiếng Anh chỉ có nghĩa hẹp là chấm dứt hôn nhân về mặt pháp lý. Nó không gói theo chuyện tiền và con. Rất nhiều người Việt hiểu “ly hôn” theo nghĩa rộng, bao gồm cả chia của và giành quyền nuôi con. Ở Úc, đó là ba việc khác nhau, sẽ nói kỹ bên dưới.

No-fault divorce: không ai phải chứng minh lỗi

Đây là khác biệt lớn nhất so với hình dung cũ. Úc theo chế độ no-fault, tức là “không xét lỗi”. Toà không quan tâm ai ngoại tình, ai bỏ bê, ai gây ra đổ vỡ.

“Australia has ‘no fault’ divorce. This means that when granting a divorce, the Court does not consider why the marriage ended or what caused the marriage to breakdown.” (nguồn: FCFCOA, Divorce Overview).

Nghĩa là khi xét cho ly hôn, toà không đi tìm nguyên nhân hay quy lỗi cho bên nào. Bạn không cần thu thập bằng chứng ngoại tình, không cần chứng minh bên kia sai. Căn cứ duy nhất mà toà công nhận là hôn nhân đã đổ vỡ không thể cứu vãn, và cách chứng minh điều đó là đã ly thân đủ thời gian luật định.

Với người từng nghĩ phải “vạch mặt” bên kia mới ly hôn được, đây là một sự nhẹ nhõm. Nhưng nó cũng có mặt trái về tâm lý: nhiều người muốn toà ghi nhận mình là bên bị tổn thương, và no-fault không làm việc đó. Cảm giác oan ức không được toà phân xử ở khâu ly hôn. Những vấn đề đó, nếu có, được xử lý ở các thủ tục khác như chia tài sản hoặc bảo vệ an toàn, không ở lá đơn ly hôn.

Điều kiện để nộp đơn ly hôn

Muốn nộp đơn ly hôn ở Úc, hồ sơ cần đáp mấy điều kiện nền. Theo FCFCOA, các tiêu chí gồm:

Đã ly thân ít nhất 12 tháng. Phải chứng minh với toà rằng hai người đã sống ly thân, tách biệt về đời sống vợ chồng, ít nhất 12 tháng và một ngày trước khi nộp, và không còn khả năng hợp lý để nối lại. Đây là cách no-fault vận hành trên thực tế: thay vì xét lỗi, luật lấy mốc thời gian ly thân làm bằng chứng cho việc hôn nhân đã tan.

Có thể ly thân mà vẫn ở chung một mái nhà. Nhiều cặp vì tiền thuê nhà đắt đỏ hoặc vì con nhỏ vẫn ở chung nhà dù đã chấm dứt quan hệ vợ chồng. Luật Úc gọi đây là “separated but living under one roof”. Trường hợp này vẫn tính là ly thân, nhưng khi nộp đơn cần thêm bằng chứng dạng bản khai có tuyên thệ (affidavit) để chứng minh đã có sự thay đổi thật trong quan hệ dù chung địa chỉ. Chi tiết ở trang FCFCOA về ly thân dưới một mái nhà.

Yếu tố gắn kết với Úc và một số điều kiện khác. Toà xét quyền tài phán qua các yếu tố như quốc tịch, thường trú, hoặc việc coi Úc là nơi cư trú lâu dài. Nếu kết hôn dưới hai năm, thường phải qua bước tư vấn (counselling) hoặc xin phép toà trước khi nộp. Các mốc và ngưỡng cụ thể có thể đổi, tại trang chính thức FCFCOA khi chuẩn bị hồ sơ.

Về phí nộp đơn ly hôn, toà có thu một khoản phí, và có chính sách giảm phí (reduced fee) cho người thuộc diện khó khăn như đang nhận trợ cấp Centrelink hoặc có thẻ concession. Con số cụ thể được điều chỉnh định kỳ nên tại mục Fees của FCFCOA trước khi nộp, không nên tin theo con số cũ trên mạng.

Ba việc tách rời: ly hôn, chia tài sản, con cái

Đây là phần người mới hay hiểu nhầm nhất, và hiểu sai chỗ này dễ dẫn tới mất quyền lợi. Ở Úc, một cuộc chia tay có tới ba luồng pháp lý riêng, mỗi luồng một quy trình, một mốc thời gian.

Việc thứ nhất: ly hôn (divorce). Chỉ chấm dứt hôn nhân về mặt pháp lý, để hai người trở lại tình trạng độc thân và có quyền tái hôn. Trang FCFCOA nói rõ bản án ly hôn tự nó không quyết định chuyện cấp dưỡng, chia tài sản hay sắp xếp cho con. Nó chỉ đóng lại tờ hôn thú.

Việc thứ hai: chia tài sản và tài chính (property và financial). Đây là việc phân chia tài sản, nợ, quỹ hưu (superannuation) và có thể cả cấp dưỡng cho bạn đời. Việc này có thể làm trước, trong, hoặc sau khi ly hôn, và có mốc thời hạn riêng. Điểm quan trọng nhiều người bỏ lỡ: sau khi bản án ly hôn có hiệu lực, thường có một thời hạn giới hạn để nộp đơn ra toà về chia tài sản. Bỏ qua mốc đó có thể mất quyền yêu cầu toà can thiệp. Đây chính là lý do không nên coi “ly hôn xong là hết”, vì phần tài chính vẫn có thể còn treo. Tham khảo FCFCOA về tài sản và tài chính.

Việc thứ ba: sắp xếp cho con (children). Quyền chăm sóc, nơi ở của con, lịch gặp con. Luật Úc đặt lợi ích tốt nhất của trẻ làm trọng tâm, không mặc định chia đôi thời gian. Toà khuyến khích cha mẹ tự thoả thuận qua hoà giải (family dispute resolution) trước khi đưa nhau ra toà. Việc con cái hoàn toàn độc lập với việc ly hôn: chưa ly hôn vẫn sắp xếp được cho con, và ly hôn xong tranh chấp về con vẫn có thể tiếp diễn.

Cách nhớ gọn: ly hôn đóng tờ hôn thú, chia tài sản chia của, sắp xếp con lo cho con. Ba ổ khoá khác nhau, ba chìa khác nhau. Nộp đơn ly hôn không tự động mở hai ổ còn lại.

Ly hôn và visa: một lớp riêng cho người Việt ở Úc

Với người sang Úc theo diện bạn đời, có thêm một lớp cần lưu ý mà người bản xứ không có: mối liên hệ giữa tình trạng hôn nhân và visa. Đây là vùng nhạy cảm và rất tuỳ hồ sơ.

Người đang giữ visa bạn đời tạm trú (như 820) hoặc chờ xét thường trú (801) mà quan hệ tan vỡ sẽ rơi vào một tình huống pháp lý phức tạp, vì visa đó gắn với quan hệ. Có những ngoại lệ trong luật di trú liên quan đến bạo hành gia đình (family violence provisions) cho phép tiếp tục hồ sơ trong một số điều kiện, nhưng việc áp dụng phụ thuộc hoàn toàn vào từng hồ sơ và cần người có chuyên môn di trú xem. Nếu bạn đang phân vân về diện bạn đời nói chung, có thể đọc trước lộ trình định cư Úc theo diện gia đình và bạn đời và hồ sơ chứng minh quan hệ visa vợ chồng để nắm bức tranh chung.

Một nguyên tắc an toàn: khi chuyện ly hôn có dính tới visa, đừng chỉ hỏi luật sư gia đình hay chỉ hỏi agent di trú, mà cần cả hai góc. Luật gia đình và luật di trú là hai hệ thống khác nhau, một người giỏi mảng này chưa chắc rành mảng kia. Trang này không kết luận hộ điều gì về tình trạng visa, đó là việc của Registered Migration Agent có MARA license.

Người mới nên bắt đầu từ đâu

Chưa cần vội nộp đơn. Vài bước nền giúp mọi việc sau này nhẹ hơn.

Xác định và ghi lại ngày ly thân. Vì mốc 12 tháng tính từ ngày ly thân, ngày này quan trọng. Ghi lại mốc thời gian, và nếu ở chung nhà thì lưu lại những dấu mốc cho thấy quan hệ đã thay đổi (ngủ riêng, tách tài chính, ngừng sinh hoạt chung). Những chi tiết này về sau dùng cho affidavit nếu cần.

Tách bạch tài chính và giấy tờ. Mở hoặc rà lại tài khoản ngân hàng đứng tên riêng, nắm lại các khoản chung, sao lưu giấy tờ quan trọng. Nếu chưa có tài khoản riêng, xem hướng dẫn mở tài khoản ngân hàng ở Úc. Việc này không phải để “giấu của”, mà để có bức tranh tài chính rõ ràng khi bàn tới chia tài sản.

Tìm hiểu hỗ trợ cho con nếu có con. Nắm về trợ cấp và dịch vụ liên quan, ví dụ qua gửi trẻ childcare và trợ cấp gia đình Centrelink. Cũng nên tìm hiểu Services Australia về Child Support tại servicesaustralia.gov.au, vì cấp dưỡng con là một cơ chế riêng do cơ quan này quản lý, không phải toà gia đình.

Kết nối cộng đồng và người đã trải qua. Không phải để xin lời khuyên pháp lý từ người không có chuyên môn, mà để bớt cô đơn và biết đường đi nước bước thực tế. Cộng đồng người Việt ở Úc có nhiều nhóm hỗ trợ, xem cộng đồng người Việt ở Úc và cách kết nối.

Chuẩn bị tinh thần cho ba luồng việc. Đừng dồn tất cả vào một lá đơn ly hôn. Hình dung sẵn ba luồng: chấm dứt hôn nhân, tài chính, con cái. Mỗi luồng có nhịp riêng.

Có những tình huống nên có người chuyên môn sớm, thay vì tự mò. Khi có tài sản đáng kể hoặc nợ chung phức tạp, khi hai bên bất đồng về con, khi có yếu tố bạo hành gia đình hoặc lo ngại an toàn, khi tình trạng visa gắn với hôn nhân, hoặc đơn giản khi bên kia đã có luật sư còn mình thì chưa. Những lúc đó, một buổi tư vấn với luật sư gia đình đáng giá hơn nhiều giờ đọc diễn đàn.

Với người tài chính eo hẹp, mỗi bang có cơ quan Legal Aid cung cấp thông tin và hỗ trợ pháp lý miễn phí hoặc chi phí thấp trong phạm vi điều kiện. Ví dụ Legal Aid NSW có mảng luật gia đình, các bang khác có cơ quan tương đương. Ngoài ra còn các trung tâm pháp lý cộng đồng (Community Legal Centres). Nếu có yếu tố an toàn hoặc bạo hành, đường dây 1800RESPECT (1800respect.org.au) hỗ trợ 24/7, và trong tình huống nguy hiểm tức thì thì gọi 000.

Điểm cuối: đừng để nỗi ngại tiếng Anh hay ngại chi phí khiến mình chịu thiệt trong im lặng. Toà và nhiều dịch vụ có hỗ trợ thông dịch. Biết mình có quyền hỏi đã là một bước.

Lời kết

Ly hôn ở Úc, nhìn từ xa, có vẻ rối. Nhìn gần thì nó có logic: một đạo luật liên bang, một toà FCFCOA, một căn cứ no-fault, và ba luồng việc tách rời. Hiểu được khung đó, người mới bớt hoang mang và biết câu hỏi đúng để mang tới người chuyên môn.

Thông tin trong nội dung này là tham khảo chung, không phải tư vấn pháp lý cá nhân. Mỗi hoàn cảnh mỗi khác, và chỉ người xem trực tiếp hồ sơ mới nói được điều gì áp dụng cho bạn. Khi cần quyết định thật, hãy gặp một luật sư gia đình hoặc liên hệ Legal Aid tại bang của bạn. Nếu vấn đề có chạm tới visa, hãy hỏi thêm một Registered Migration Agent (RMA) có MARA license, tra danh bạ chính thức tại mara.gov.au.