Bạn vừa ly thân hoặc ly hôn ở Úc, và câu hỏi làm bạn mất ngủ không phải là chia tài sản, mà là con sẽ ở với ai. Bạn nghe người này nói “ở Úc toà luôn cho mẹ nuôi con”, người kia nói “cha đi làm có tiền thì cha được nuôi”. Cả hai câu đó đều sai theo cách nguy hiểm, vì chúng làm bạn quyết định dựa trên tin đồn thay vì hiểu hệ thống thật sự vận hành ra sao.

Bài viết này không tư vấn cho hoàn cảnh riêng của bạn. Mục tiêu là dựng lại đúng bức tranh: hệ thống luật gia đình Úc nhìn “quyền nuôi con sau ly hôn úc” bằng nguyên tắc gì, các công cụ nào tồn tại, quy trình bắt buộc trước khi ra toà, và toà cân nhắc điều gì. Khi bạn hiểu khung, bạn sẽ biết mình đang đứng ở đâu và khi nào cần mang câu hỏi cụ thể đi gặp luật sư gia đình.

Vấn đề: người Việt hay hiểu sai ngay từ khái niệm

Rắc rối đầu tiên là ngôn ngữ. Ở Việt Nam quen dùng chữ “giành quyền nuôi con”, nghe như một cuộc tranh thắng thua giữa cha và mẹ. Hệ thống Úc không đóng khung như vậy. Toà không hỏi “cha hay mẹ xứng đáng hơn”. Toà hỏi “sắp xếp nào phục vụ tốt nhất cho đứa trẻ này”.

Rắc rối thứ hai là nhiều người tưởng chỉ có một con đường duy nhất: kéo nhau ra toà. Thực tế phần lớn cha mẹ ở Úc dàn xếp việc chăm con mà không cần toà ra lệnh. Toà là chặng cuối, không phải chặng đầu.

Rắc rối thứ ba là nhầm giữa “con sống với ai” và “ai có quyền quyết định lớn cho con”. Hai thứ này tách rời nhau trong luật Úc. Một người có thể là nơi con sống phần lớn thời gian nhưng vẫn phải bàn bạc các quyết định lớn với người kia.

Gỡ được ba nhầm lẫn này, mọi thứ phía sau sáng ra rất nhiều. Nếu bạn đang song song lo chuyện định cư cho cả gia đình, có thể đọc thêm bài lộ trình gia đình và bạn đời ở Úc để thấy chuyện con cái nằm ở đâu trong bức tranh lớn.

Cách hệ thống luật gia đình Úc xét quyền nuôi con

Nguyên tắc gốc: best interests of the child là ưu tiên hàng đầu

Điểm neo của toàn bộ hệ thống là lợi ích tốt nhất của trẻ. Khi toà đưa ra một lệnh liên quan đến con (parenting order), yếu tố phải đặt lên trên hết là best interests of the child, tức lợi ích tốt nhất của chính đứa trẻ, không phải mong muốn của cha, cũng không phải mong muốn của mẹ [diễn giải, dựa trên Family Law Act 1975].

Nguyên tắc này được ghi trong Đạo luật Gia đình. Bạn có thể tra nguyên văn luật tại trang chính phủ về pháp luật liên bang, Family Law Act 1975, ở địa chỉ legislation.gov.au.

Hệ quả trực tiếp của nguyên tắc này: toà không mặc định ưu tiên cha hay mẹ. Không có luật nào nói mẹ đương nhiên được nuôi con nhỏ, cũng không có luật nào nói cha có thu nhập cao hơn thì được quyền nuôi. Giới tính và thu nhập của cha mẹ không phải là thước đo. Thước đo là đứa trẻ được an toàn, ổn định và phát triển tốt nhất trong sắp xếp nào.

Parental responsibility: quyền quyết định, tách khỏi chỗ ở

Khái niệm thứ hai cần nắm là parental responsibility, tạm dịch là trách nhiệm làm cha mẹ. Đây là toàn bộ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm mà pháp luật trao cho cha mẹ đối với con: các quyết định lớn như con học trường nào, chữa bệnh ra sao, theo tôn giáo gì, sống ở vùng nào.

Điểm mấu chốt người Việt hay bỏ sót: parental responsibility không tự động biến mất sau ly hôn. Cha mẹ ly hôn nhưng vẫn là cha mẹ của đứa trẻ, và trách nhiệm pháp lý với con vẫn còn. Việc con sống chủ yếu với một bên không có nghĩa bên kia mất hết quyền quyết định.

Vì thế khi nói “quyền nuôi con”, thực ra có hai lớp cần phân biệt:

  • Lớp một: con sống ở đâu, ở với ai bao nhiêu thời gian (living arrangements).
  • Lớp hai: ai có tiếng nói trong các quyết định lớn của cuộc đời con (decision making, gắn với parental responsibility).

Một parenting order có thể quy định cả hai lớp này, và hai lớp không nhất thiết đi cùng nhau.

Hai công cụ: parenting plan và parenting order

Úc cho cha mẹ hai công cụ để ghi lại sắp xếp chăm con, khác nhau căn bản về mức độ ràng buộc.

Parenting plan là thoả thuận tự nguyện. Theo trang chính thức của toà gia đình liên bang, “A parenting plan is a written agreement that sets out parenting arrangements for children” (Federal Circuit and Family Court of Australia, fcfcoa.gov.au). Đây là văn bản do cha mẹ tự bàn bạc và ký với nhau, ghi rõ con ở với ai, thời gian gặp bên kia, ai lo việc gì.

Điểm cần nhớ về parenting plan: nó không có giá trị cưỡng chế trước toà. Trang của toà nêu rõ “A parenting plan is not legally enforceable” (fcfcoa.gov.au). Nghĩa là nếu một bên không làm theo, bên kia không thể mang bản plan ra bắt toà cưỡng chế thi hành. Ưu điểm của nó là linh hoạt, rẻ, giữ được quan hệ hợp tác. Nhược điểm là phụ thuộc thiện chí đôi bên.

Parenting order là lệnh do toà ban hành. Nó có giá trị pháp lý và ràng buộc. Cha mẹ có thể tự thoả thuận rồi xin toà biến thoả thuận đó thành consent order (lệnh theo đồng thuận), hoặc khi không thoả thuận được thì toà xét và ra lệnh. Một khi đã là parenting order, việc không tuân thủ có thể dẫn tới chế tài. Theo trang của toà, nếu toà kết luận một người đã vi phạm parenting order, toà có thể áp dụng nhiều mức chế tài khác nhau [diễn giải, fcfcoa.gov.au].

Có một mối liên hệ thú vị giữa hai công cụ: trừ khi toà quy định khác, cha mẹ có thể thay đổi một parenting order đã có bằng cách cùng nhau lập một parenting plan mới [diễn giải, fcfcoa.gov.au]. Tức là thoả thuận thiện chí vẫn có sức nặng trong hệ thống, dù bản thân nó không cưỡng chế được.

Family Dispute Resolution: cửa bắt buộc trước khi ra toà

Đây là bước rất nhiều người Việt không biết, dẫn tới nộp đơn sai và bị trả hồ sơ. Trước khi nộp đơn xin parenting order, kể cả đơn xin thay đổi một parenting order đang có, thông thường cha mẹ phải tham gia Family Dispute Resolution (FDR) và lấy được giấy chứng nhận từ một chuyên viên FDR đã đăng ký [diễn giải, fcfcoa.gov.au].

FDR là gì? Theo tài liệu của toà, đó là “a process in which a family dispute resolution (FDR) practitioner, independent of all the parties, helps people resolve some or all of their disputes with each other during and after separation and divorce” (fcfcoa.gov.au). Nói ngắn: một người trung lập, độc lập với cả hai bên, giúp cha mẹ tự tìm giải pháp thay vì để toà quyết hộ.

Vì sao Úc đặt FDR làm cửa bắt buộc? Vì hệ thống tin rằng cha mẹ tự dàn xếp thường ra kết quả tốt hơn cho con, nhanh hơn và ít tổn thương hơn là một phiên toà đối đầu.

Điểm cực kỳ quan trọng cần nhấn mạnh: FDR có ngoại lệ. Trong các trường hợp có bạo hành gia đình (family violence), có nguy cơ hoặc dấu hiệu ngược đãi trẻ, hoặc tình huống khẩn cấp, yêu cầu bắt buộc FDR có thể được miễn để bảo vệ người trong cuộc. Đây không phải chi tiết phụ. Nếu bạn hoặc con đang trong tình huống không an toàn, việc hiểu rằng bạn không bị buộc phải ngồi hoà giải với người gây nguy hiểm là điều thiết yếu.

Một lưu ý về tính bảo mật: nói chung những gì trao đổi trong FDR là bảo mật và không được dùng làm bằng chứng tại toà sau đó, nhưng có ngoại lệ, ví dụ khi có nghĩa vụ pháp lý phải báo cáo nguy cơ ngược đãi hoặc bạo lực với trẻ [diễn giải, fcfcoa.gov.au].

Toà cân nhắc những gì khi phải tự quyết

Khi cha mẹ không thoả thuận được và việc rơi vào tay toà, toà quay lại nguyên tắc gốc: best interests of the child. Từ nguyên tắc đó, toà xem xét nhiều yếu tố cụ thể của từng gia đình, trong đó thường có:

  • Sự an toàn của trẻ, gồm việc bảo vệ trẻ khỏi bạo hành gia đình, ngược đãi hoặc bị bỏ bê.
  • Lợi ích của việc trẻ được duy trì quan hệ có ý nghĩa với cả cha và mẹ, khi điều đó an toàn cho trẻ.
  • Nhu cầu, quan điểm của trẻ, cân nhắc theo độ tuổi và mức độ trưởng thành.
  • Khả năng của mỗi bên trong việc đáp ứng nhu cầu thể chất, tình cảm và trí tuệ của trẻ.
  • Sự ổn định và tính thực tế của sắp xếp chăm sóc.

Danh sách yếu tố chính xác và cách cân nhắc được quy định trong Family Law Act 1975, bạn nên tra nguyên văn tại legislation.gov.au thay vì tin bản tóm tắt của bất kỳ ai, kể cả bài này. Điều cần ghi nhớ là an toàn của trẻ được đặt cao, và không có yếu tố nào tự động nghiêng về cha hay mẹ.

Cũng nên phân biệt: chuyện chu cấp tài chính cho con (child support) là một hệ thống riêng, do Services Australia quản lý, tách khỏi việc ai nuôi con và ai có parental responsibility. Thông tin về child support xem tại servicesaustralia.gov.au. Việc con sống với ai và việc ai đóng tiền nuôi con là hai vấn đề khác nhau.

Nếu con bạn đang đi học và bạn lo chuyện trường lớp thay đổi sau ly hôn, bài cho con đi học ở Úc: ghi danh trường công theo từng bang có thể giúp bạn hình dung phần thực tế đời sống. Còn nếu áp lực tài chính nuôi con một mình đang đè nặng, tham khảo bài gửi trẻ childcare và trợ cấp gia đình Centrelink để biết các khoản hỗ trợ có thể có.

Khi nào cần luật sư gia đình hoặc FDR

Không phải ai cũng cần luật sư ngay, nhưng có những dấu hiệu cho thấy bạn không nên tự xoay một mình.

Bạn nên tìm tới FDR trước tiên khi: hai bên còn nói chuyện được, chưa có bạo hành, và mục tiêu là dàn xếp một sắp xếp chăm con ổn định. FDR rẻ hơn, nhanh hơn toà, và giữ được quan hệ hợp tác lâu dài cho con. Đây là điểm khởi đầu tự nhiên cho phần lớn gia đình.

Bạn nên cân nhắc gặp luật sư gia đình khi: có bạo hành gia đình hoặc lo ngại về an toàn của bạn hay con; bên kia không hợp tác hoặc đang cản trở bạn gặp con; có yếu tố xuyên biên giới như một bên muốn đưa con ra khỏi Úc; hoặc bạn cần biến thoả thuận thành consent order để có giá trị pháp lý. Luật sư giúp bạn hiểu đúng quyền của mình theo hoàn cảnh riêng, điều mà một bài blog không làm được.

Nếu tài chính eo hẹp, Úc có hệ thống trợ giúp pháp lý công. Legal Aid ở từng bang cung cấp thông tin, tư vấn ban đầu và trong một số trường hợp là đại diện pháp lý. Ví dụ Legal Aid NSW có nhiều tài liệu về luật gia đình tại legalaid.nsw.gov.au. Mỗi bang có cơ quan Legal Aid riêng, bạn tìm theo bang mình đang sống.

Một điểm thực tế nữa: cha mẹ mới ly hôn thường cô đơn và thiếu thông tin đúng. Kết nối với người đi trước rất hữu ích để biết chỗ nào hỏi, chỗ nào tránh. Bài cộng đồng người Việt ở Úc: chợ, hội nhóm, nơi kết nối gợi ý vài kênh để bạn không phải tự mò một mình. Nhưng nhớ: thông tin từ cộng đồng để tham khảo và định hướng, quyết định pháp lý vẫn phải dựa trên nguồn chính thức và tư vấn chuyên môn.

Tóm lại khung tư duy: nguyên tắc gốc là best interests of the child, không thiên vị cha hay mẹ. Có hai công cụ là parenting plan (thoả thuận, không cưỡng chế) và parenting order (lệnh toà, ràng buộc). FDR là cửa bắt buộc trước khi ra toà, trừ các trường hợp có bạo hành hoặc khẩn cấp. Parental responsibility về quyền quyết định tách khỏi chuyện con sống ở đâu. Nắm được năm điểm này, bạn đã đứng vững hơn rất nhiều người trong cùng hoàn cảnh.

Disclaimer

Thông tin trong nội dung này là tham khảo chung, không phải tư vấn pháp lý cá nhân. Luật gia đình Úc áp dụng khác nhau tuỳ hoàn cảnh từng người, và quy định có thể thay đổi. Bài viết không thay thế cho ý kiến của một luật sư gia đình. Để được đánh giá đúng tình huống của bạn, hãy gặp luật sư gia đình có hành nghề tại Úc, hoặc liên hệ Legal Aid tại bang bạn đang sống nếu tài chính eo hẹp. Luôn kiểm tra các quy định nguyên gốc tại các trang chính phủ như fcfcoa.gov.au và legislation.gov.au trước khi hành động.