Xuống máy bay, kéo vali ra khỏi sân bay Úc, rất nhiều người Việt cùng chung một cảm giác: vừa nhẹ nhõm vừa hoang mang. Đến rồi, nhưng giờ làm gì trước? Xin số điện thoại hay ra ngân hàng? Đăng ký thuế lúc nào? Medicare có phải làm ngay không? Con nhập học kiểu gì? Câu hỏi “mới sang Úc làm gì đầu tiên” gần như ai cũng gõ vào ô tìm kiếm trong tuần đầu.

Bài này là kế hoạch tuần đầu tiên ở Úc, sắp theo thứ tự ưu tiên thực dụng. Trọng tâm không phải nhồi cho bạn một danh sách dài vô tận, mà giúp bạn biết việc nào làm trước, việc nào có thể để sau, và mỗi việc tra ở đâu cho đúng. Toàn bộ dựa trên hướng dẫn chính thức của các cơ quan Úc, có dẫn nguồn để bạn tự đối chiếu.

Đây là thông tin tham khảo mang tính giáo dục, không phải tư vấn cho hồ sơ riêng của ai. Việc settlement như xin thẻ, mở tài khoản, đăng ký dịch vụ thì bạn tự làm được. Còn những câu liên quan trực tiếp đến điều kiện visa hay tình huống di trú cụ thể, hãy gặp một Registered Migration Agent (RMA) có MARA license.

Nguyên tắc: làm theo thứ tự, không làm cùng lúc

Sai lầm phổ biến của tuần đầu là cố làm tất cả trong hai ngày rồi kiệt sức. Thực tế các đầu việc có quan hệ dây chuyền với nhau, làm sai thứ tự sẽ phải chờ hoặc quay lại.

Có một trục xương sống nên nhớ:

  • Số điện thoại và địa chỉ là gốc. Gần như mọi thủ tục sau đó (thuế, ngân hàng, Medicare, việc làm) đều hỏi số điện thoại Úc và một địa chỉ nhận thư tại Úc.
  • Tài khoản myGov là cổng kết nối phần lớn dịch vụ chính phủ.
  • TFN (Tax File Number) cần có để đi làm và để ngân hàng không giữ thuế cao trên tiền lãi.
  • Tài khoản ngân hàng để nhận lương và chi tiêu.

Người thường xử lý theo nhịp: một đến hai ngày đầu lo chỗ ở tạm, SIM, tiền mặt. Vài ngày kế tiếp làm TFN, ngân hàng, Medicare nếu đủ điều kiện. Phần còn lại của tuần đầu dành cho chỗ ở dài hạn, đi lại, và nếu có con thì lo trường học. Bạn tự đối chiếu tình huống của mình với khung này, không cần ép đúng từng ngày.

Ngày 1 đến 2: SIM, myGov, tiền mặt, chỗ ở tạm

Số điện thoại Úc

Việc đầu tiên nên làm gần như ngay tại sân bay hoặc ngày đầu là mua một SIM Úc. Có nhiều nhà mạng (Telstra, Optus, Vodafone) và nhiều mạng giá rẻ chạy trên hạ tầng của họ (Boost, Amaysim, Belong, ALDI Mobile). SIM trả trước (prepaid) mua nhanh, chỉ cần hộ chiếu. Có số Úc rồi thì mọi form phía sau mới điền được.

Tài khoản myGov

myGov là cổng trực tuyến gộp nhiều dịch vụ chính phủ Úc vào một chỗ: cơ quan thuế (ATO), Medicare, Centrelink và nhiều dịch vụ khác. Bạn tạo tài khoản miễn phí tại trang myGov, dùng một email và số điện thoại Úc. Sau này bạn sẽ liên kết (link) Medicare và ATO vào đây. Theo Services Australia, nếu bạn chưa có tài khoản myGov thì cần tạo một cái trước khi đăng ký Medicare trực tuyến.

Tiền mặt và thẻ ban đầu

Trước khi có tài khoản ngân hàng Úc, bạn vẫn cần chi tiêu. Mang theo một ít tiền mặt AUD đổi từ trước, cộng một thẻ quốc tế (Visa/Mastercard) để phòng thân. Đừng đổi toàn bộ tiền lớn ở sân bay vì tỷ giá tại quầy sân bay thường không có lợi. Về cách chuyển tiền lớn từ Việt Nam sang sau này, mỗi kênh có phí và tỷ giá khác nhau, bạn kiểm tra kỹ trước khi chuyển.

Chỗ ở tạm

Tuần đầu phần lớn người mới ở tạm: nhà người quen, homestay, khách sạn, hoặc thuê ngắn hạn. Đừng vội ký hợp đồng thuê dài hạn khi chưa xem nhà thực tế và chưa quen khu vực. Một địa chỉ nhận thư ổn định (kể cả tạm) rất quan trọng, vì TFN và thẻ Medicare được gửi qua đường bưu điện về địa chỉ bạn khai.

Xin TFN (Tax File Number)

TFN là mã số thuế cá nhân do Cơ quan Thuế Úc (ATO) cấp. Bạn cần nó để đi làm hợp pháp, khai thuế, và để ngân hàng không khấu trừ thuế ở mức cao trên tiền lãi tiết kiệm.

Điểm quan trọng nhất: bạn phải đã ở trong nước Úc mới nộp được đơn online dành cho người giữ hộ chiếu nước ngoài. Người có visa với quyền làm việc nộp qua hệ thống đăng ký trực tuyến của ATO. Theo ATO, đơn online miễn phí và mất khoảng 20 phút để hoàn thành.

Về thời gian nhận kết quả, ATO ghi rõ: “You should receive your TFN within 28 days from when the ATO receives your completed application, and it will be posted to the Australian postal address on your application.” Nói cách khác, TFN được gửi qua thư về địa chỉ Úc bạn khai, trong khoảng 28 ngày. ATO cũng nhắc: đừng nộp thêm một đơn nữa trong thời gian chờ 28 ngày, vì làm vậy chỉ gây chậm trễ.

Vài lưu ý thực dụng:

  • TFN hoàn toàn miễn phí. Không cần trả tiền cho bất kỳ dịch vụ nào để “xin nhanh”.
  • Giữ TFN như thông tin nhạy cảm. Chỉ đưa cho chủ lao động, ngân hàng, và cơ quan thuế.
  • Khi bắt đầu công việc, chủ lao động sẽ yêu cầu bạn khai TFN qua một biểu mẫu (TFN declaration). Không có TFN thì bị giữ thuế theo mức cao nhất cho đến khi bổ sung.

Nguồn chính thức để đọc kỹ và nộp đơn: ato.gov.au. Bài chi tiết từng bước có tại hướng dẫn xin Tax File Number.

Mở tài khoản ngân hàng Úc

Có tài khoản ngân hàng Úc để nhận lương, trả tiền thuê nhà, và dùng thẻ debit hằng ngày. Nhiều ngân hàng lớn (Commonwealth Bank, ANZ, Westpac, NAB) cùng các ngân hàng số (ING, Up) cho mở tài khoản. Một số cho phép mở online từ trước khi bay và kích hoạt khi đến, một số yêu cầu ra chi nhánh xác minh danh tính.

Điểm cần chuẩn bị là quy tắc 100 điểm danh tính (100 point identity check). Đây là chuẩn do AUSTRAC quy định, mọi ngân hàng Úc phải tuân theo khi xác minh khách hàng. Bạn gom đủ 100 điểm từ các giấy tờ, trong đó hộ chiếu là loại có điểm cao. Cơ chế cộng điểm và loại giấy tờ được nêu tại austrac.gov.au. Vì thang điểm cụ thể có thể thay đổi theo giấy tờ và tổ chức, bạn kiểm tra danh sách mới nhất với chính ngân hàng trước khi ra chi nhánh.

Hai điều nên làm ngay sau khi có tài khoản:

  • Cung cấp TFN cho ngân hàng. Nếu không, ngân hàng có thể khấu trừ thuế ở mức cao trên tiền lãi. Bạn có thể bổ sung TFN sau khi nhận, không bắt buộc phải có ngay lúc mở.
  • Hỏi rõ về phí. Nhiều ngân hàng có tài khoản miễn phí phí tháng cho sinh viên hoặc người dưới một độ tuổi nhất định. Đừng mặc định là phải trả phí hằng tháng, bạn hỏi thẳng nhân viên.

Chi tiết so sánh và giấy tờ cần mang, xem cách mở tài khoản ngân hàng Úc.

Đăng ký Medicare (nếu đủ điều kiện)

Medicare là hệ thống y tế công của Úc, do Services Australia quản lý. Không phải ai mới sang cũng vào được Medicare ngay. Việc có quyền đăng ký hay không phụ thuộc vào loại visa và các thỏa thuận y tế giữa Úc với nước bạn.

Người có visa thường trú (PR), công dân Úc, và một số diện visa bạn đời thường đăng ký được. Nhiều diện visa tạm (như du học, working holiday) không tự động có Medicare, trừ khi đến từ nước có Reciprocal Health Care Agreement với Úc. Bạn tự đối chiếu tình huống của mình, đừng suy đoán chung chung.

Cách làm khi đủ điều kiện: nếu đã có tài khoản myGov, bạn đăng nhập và đăng ký Medicare trực tuyến rồi theo dõi tiến độ. Nếu không đăng ký online được, có thể điền mẫu đơn giấy (Medicare enrolment form) kèm giấy tờ và gửi cho Medicare Enrolment Services. Hướng dẫn chính thức tại servicesaustralia.gov.au. Diện chưa có Medicare thì cần duy trì bảo hiểm y tế phù hợp với visa (như OSHC cho du học sinh) trong suốt thời gian ở Úc.

Bài đi sâu về hồ sơ, thời gian chờ và cách nhận thẻ: đăng ký Medicare cho người mới sang.

Đi lại và bằng lái xe

Tuần đầu bạn di chuyển nhiều để lo giấy tờ, nên biết cách đi lại rất hữu ích. Mỗi bang có thẻ giao thông công cộng riêng (Opal ở NSW, Myki ở Victoria, go card ở Queensland, và tương tự ở các bang khác). Mua thẻ tại ga, cửa hàng tiện lợi hoặc qua ứng dụng.

Về lái xe, đây là điểm nhiều người Việt hiểu sai. Việt Nam không nằm trong danh sách nước được đổi bằng trực tiếp (recognised country) ở bất kỳ bang nào của Úc tính đến thời điểm hiện tại. Nghĩa là người Việt muốn có bằng lái Úc thường phải thi lại lý thuyết và thực hành, chứ không đổi ngang. Trong thời gian đầu, nhiều bang cho phép dùng bằng nước ngoài kèm bản dịch tiếng Anh hoặc International Driving Permit, nhưng thời hạn được dùng và quy định khác nhau theo từng bang, và có bang siết chặt theo mốc thời gian. Vì luật giao thông thuộc từng bang và thay đổi, bạn kiểm tra tại trang giao thông của bang nơi mình sống trước khi cầm lái.

Chi tiết theo từng bang có trong bài đổi bằng lái xe sang bằng Úc.

Tìm chỗ ở dài hạn

Sau khi ổn định vài ngày đầu, phần lớn người mới bắt đầu tìm nhà thuê dài hạn. Thị trường thuê ở các thành phố lớn khá cạnh tranh, nên chuẩn bị hồ sơ trước sẽ đỡ vất vả.

Vài điểm thực dụng:

  • Hồ sơ thuê nhà (rental application) thường cần: giấy tờ tùy thân, bằng chứng thu nhập hoặc tiền tiết kiệm, và đôi khi thư giới thiệu. Người mới chưa có lịch sử thuê tại Úc có thể bù bằng sao kê ngân hàng hoặc trả trước nhiều tháng, tùy thỏa thuận với chủ.
  • Tiền đặt cọc (bond) thường tương đương vài tuần tiền thuê và được giữ tại cơ quan quản lý bond của bang, không đưa thẳng cho chủ nhà.
  • Xem nhà thực tế trước khi ký. Cẩn thận với tin đăng yêu cầu chuyển cọc trước khi xem nhà, đây là dấu hiệu lừa đảo phổ biến nhắm vào người mới.

Chi phí thuê chiếm phần lớn ngân sách hằng tháng, nên tính kỹ trước khi chọn khu. Tham khảo chi phí sinh hoạt ở Úc một tháng để hình dung con số.

Con cái đi học

Nếu đi cùng con trong độ tuổi đi học, việc ghi danh trường không nên để quá lâu. Giáo dục phổ thông do từng bang quản lý, nên quy trình và giấy tờ (giấy khai sinh dịch công chứng, hồ sơ tiêm chủng, bằng chứng địa chỉ cư trú) khác nhau theo bang. Trường công thường phân tuyến theo nơi ở, nên địa chỉ thuê nhà ảnh hưởng trực tiếp đến trường con học. Một số diện visa tạm phải đóng học phí cho trường công, số khác được miễn, bạn kiểm tra quy định của bang.

Việc làm và quỹ hưu trí (super)

Khi giấy tờ nền đã có (TFN, tài khoản ngân hàng), nhiều người bắt đầu tìm việc. Vài điểm cần nắm:

  • Giới hạn giờ làm theo visa. Một số visa có điều kiện giới hạn số giờ được làm (ví dụ visa du học giới hạn giờ khi khóa học đang trong kỳ). Bạn tra điều kiện visa của mình qua VEVO trên trang Bộ Nội vụ, tại immi.homeaffairs.gov.au. Làm quá giờ cho phép có thể ảnh hưởng đến visa.
  • Quỹ hưu trí bắt buộc (superannuation). Khi đi làm công, chủ lao động phải đóng một tỷ lệ phần trăm lương vào quỹ hưu của bạn. Tỷ lệ này do luật quy định và có thay đổi qua các năm, bạn kiểm tra mức mới nhất tại ato.gov.au. Bạn thường được chọn quỹ super và cung cấp thông tin cho chủ lao động.
  • Chống bị bóc lột. Lương tối thiểu và quyền lao động ở Úc được luật bảo vệ. Nếu bị trả dưới mức hoặc không được đóng super, đó là vi phạm.

Để hình dung mặt bằng thu nhập theo ngành, xem lương ở Úc bao nhiêu.

An toàn, sức khỏe khẩn cấp và cộng đồng

  • Số khẩn cấp toàn nước Úc là 000 (cảnh sát, cứu hỏa, cấp cứu). Ghi nhớ ngay từ ngày đầu.
  • Nhà thuốc (pharmacy/chemist) bán nhiều thuốc thông thường không cần toa, hữu ích khi chưa có bác sĩ gia đình. Với thuốc kê toa, bạn cần gặp bác sĩ (GP) để được kê.
  • Kết nối cộng đồng giúp tuần đầu bớt chông chênh. Hội nhóm người Việt tại bang, các tổ chức hỗ trợ định cư, và mạng lưới đồng hương là nguồn thông tin thực tế về chợ Việt, bác sĩ nói tiếng Việt, và mẹo sinh hoạt.

Một bức tranh tổng thể về ổn định cuộc sống sau tuần đầu nằm trong bài sống ở Úc: cẩm nang định cư.

Checklist tuần đầu tiên

Gom lại thành một danh sách để bạn tự tick theo tình huống của mình:

  1. Mua SIM và có số điện thoại Úc.
  2. Tạo tài khoản myGov.
  3. Chuẩn bị chỗ ở tạm và một địa chỉ nhận thư.
  4. Xin TFN online sau khi đã ở trong nước Úc.
  5. Mở tài khoản ngân hàng, chuẩn bị đủ 100 điểm danh tính.
  6. Cung cấp TFN cho ngân hàng khi đã có.
  7. Đăng ký Medicare nếu đủ điều kiện, hoặc duy trì bảo hiểm phù hợp visa.
  8. Tìm hiểu thẻ giao thông công cộng của bang.
  9. Kiểm tra quy định bằng lái của bang trước khi cầm lái.
  10. Bắt đầu tìm chỗ ở dài hạn, chuẩn bị hồ sơ thuê nhà.
  11. Ghi danh trường cho con nếu có.
  12. Tra điều kiện visa qua VEVO trước khi đi làm.

Không có thứ tự nào đúng cho tất cả mọi người. Ai đến với visa PR sẽ ưu tiên khác người du học, người đi làm khác người theo diện gia đình. Nếu bạn còn đang cân nhắc con đường và loại visa phù hợp, công cụ tìm visa giúp bạn khoanh vùng để đọc đúng thông tin.

Khi nào cần gặp chuyên gia

Phần lớn việc trong tuần đầu là thủ tục hành chính đời sống, bạn hoàn toàn tự làm được với hướng dẫn gov.au. Nhưng có những tình huống nên hỏi người có chuyên môn: khi bạn không chắc mình hiểu đúng điều kiện visa, khi giấy tờ visa có điểm mâu thuẫn, hoặc khi một quyết định (như đổi việc, đổi khóa học, đưa người thân sang) có thể ảnh hưởng đến visa. Những câu này thuộc về tư vấn di trú, và chỉ một Registered Migration Agent (RMA) có MARA license mới đánh giá được cho trường hợp cụ thể.

Thông tin trong nội dung này là tham khảo chung, không phải tư vấn pháp lý cá nhân. Mọi trường hợp di trú cụ thể nên được tư vấn bởi Registered Migration Agent (RMA) có MARA license hoặc luật sư di trú. Luật di trú và các quy định về thuế, y tế, ngân hàng ở Úc thay đổi liên tục, hãy kiểm tra bản mới nhất tại các nguồn chính thức như ato.gov.au, servicesaustralia.gov.au, Migration Act 1958 và Migration Regulations 1994 tại legend.immi.gov.au, và danh sách RMA tại mara.gov.au.